Historia parafii i miejscowości

Parafie południowej Warszawy – zarys historii

Kiedy w 1238 r. biskup poznański erygował parafię służewską, pierwszą na południowym Mazowszu, były to tereny słabo zaludnione i w znacznej większości pokryte lasami. Nowa parafia, pod wezwaniem św. Katarzyny, objęła wielki wedle dzisiejszych kryteriów obszar sięgający od skarpy warszawskiej 10-15 kilometrów na zachód, północny zachód i południe. Nie włączono do niej terenów na wschód od skarpy, gdyż tam, w Milanowie (Wilanowie) prężnie rozwijał się benedyktyński ośrodek duszpasterski, który również w połowie trzynastego wieku utworzył parafię pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Anny. Obie parafie przetrwały w nieznacznie tylko okrojonym kształcie następnych kilkaset lat. Kilkakrotne zmniejszenie ich zasięgu przyniósł dopiero wiek dwudziesty, gdy na tych obszarach erygowano ponad dwadzieścia nowych wspólnot. W niniejszym opracowaniu przedstawiony zostanie zarys rozwoju siatki kościelnej na terenach dawnych parafii służewskiej oraz wilanowskiej, czyli dzisiejszych dekanatów: służewskiego, wilanowskiego, ursynowskiego i ochockiego.

Parafia służewska uznawana jest za najstarszą na terenie dzisiejszej Warszawy, jednak w momencie jej powstania Warszawa jeszcze nie istniała. (Istniał jedynie gród w Jazdowie, będący jedną z twierdz strzegących rozległych terenów położonych między dwiema stolicami książęcego Mazowsza – Płockiem i Czerskiem). Fundatorem parafii przy osadzie Służewo był prawdopodobnie książę Konrad Mazowiecki, jednak już w połowie trzynastego wieku głównym jej protektorem stał się zapewne rycerz Gotard, który otrzymał od księcia znaczne tereny leżące na jej terenie.

Granice parafii służewskiej ustaliły się na dłuższy czas przed początkiem piętnastego wieku. Od zachodu sąsiadowała ona z parafiami w Raszyńcu (dziś Raszyn, założona w trzynastym lub czternastym wieku) i Żbikowie (dziś część Pruszkowa, założona zapewne równolegle ze służewską). Od południa stykała się aż z piaseczyńską parafią św. Macieja i św. Anny (z czternastego lub piętnastego wieku). Za długą granicą północną rociągała się warszawska parafia św. Jana, którą erygowano jednocześnie z założeniem przez książąt mazowieckich miasta Warszawy, co nastąpiło na przełomie trzynastego i czternastego wieku. Leżące bezpośrednio na północ od parafii służewskiej wsie Jazdów i Wielka Wola posiadały od czternastego wieku własne drewniane kościoły podlegające jednak proboszczowi św. Jana.

Jak wspomniano, na wschód od Służewa rozwijała się parafia milanowska. Nie wiadomo, gdzie dokładnie przebiegały granice. Być może w części pokrywały się z przebiegiem skarpy warszawskiej, która, wraz z leżącymi u jej podnóża bagnami i lasami, przez wieki stanowiła naturalną barierę między Natolinem a Powsinem, Służewem a Milanowem, górnym a dolnym Mokotowem czy Jazdowem a Solcem. Parafia milanowska obejmowała zatem tereny między skarpą i Wisłą, a według niektórych badaczy także na drugim brzegu Wisły. Na przełomie czternastego i piętnastego wieku wyodrębniono z niej parafię w Powsinie, w której archiwum znajduje się kopia dokumentu fundacyjnego.

Centrum parafii służewskiej była wieś Służewo, później znana jako Służew, położona w pobliżu kościoła. Stąd osadnictwo przesuwało się na zachód, wzdłuż Potoku Służewieckiego. Tak powstała kolonia Służewa – Służewiec, a także, dalej, Korzkiewki (dziś Gorzkiewki), Okęcie, Raków, Rakowiec, Porzucewo (dziś Włochy) i Stenclewice (dziś Szczęśliwice) oraz szereg innych, nieistniejących dziś osad. Asymetryczne położenie parafii względem kościoła farnego sprawiało, że wierni z terenów dzisiejszych Włoch i Ochoty mieli do pokonania znaczny dystans; najważniejszy szlak komunikacyjny wiódł przez wieki wzdłuż rzeczki Sadurka i Potoku Służewieckiego, czyli na północ od dzisiejszego lotniska.

 

Prawdopodobnie na przełomie czternastego i piętnastego wieku Służew otrzymał pierwszy murowany kościół – pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Katarzyny Dziewicy i Męczennicy. Był on potem co najmniej dwukrotnie przebudowywany, jednak nigdy nie uległ zniszczeniu, w związku z czym część murów pochodzi jeszcze z owego pierwszego kościoła gotyckiego. Niewiele jest w Warszawie podobnie cennych zabytków. W tym czasie parafia milanowska, a od siedemnastego wieku wilanowska, wciąż dysponowała kościołem drewnianym; piękna świątynia pw. św. Anny powstała dopiero w drugiej połowie osiemnastego wieku.

W końcu szesnastego wieku utworzono nową parafię w Jazdowie (wcześniej, jak wspomniano, istniał tam tylko kościół filialny parafii warszawskiej). Była ona prawdopodobnie kontynuatorką działającej wcześniej parafii na niedalekim Solcu. Do nowej parafii należała m.in. duża wieś Mokotowo leżąca pomiędzy Jazdowem i Służewem. Drewniany kościół pw. św. Anny i św. Małgorzaty znajdował się w okolicach dzisiejszego Belwederu. Obok był niewielki cmentarz. W drugiej dekadzie dziewiętnastego wieku kościół, zbyt mały i zniszczony przez upływ czasu, rozebrano, a siedzibę parafii przeniesiono znów na Solec, tym razem do kościoła ojców trynitarzy, zbudowanego sto lat wcześniej z inicjatywy królowej Marii Kazimiery i fundacji Fryderyka Falkerzamba. Ponieważ w tym samym czasie, w 1825 r., na pobliskim Placu Złotych Krzyży (dziś Plac Trzech Krzyży) wzniesiono kościół pw. św. Aleksandra, który stał się siedzibą parafii, do niego właśnie przeniesiono archiwa parafii św. Anny i św. Małgorzaty. Do tej właśnie parafii włączono teraz Mokotowo.

Zdumiewające, że na obszarze parafii służewskiej i wilanowskiej przez pięć stuleci (od piętnastego do dziewiętnastego) nie dochodziło do większych zmian terytorialnych, nie powstawały nowe parafie. Obie ogromnie zwiększyły liczbę wiernych i cieszyły się wsparciem możnych rodów: służewiecka miejscowych dziedziców, którzy od nazwy majątku przyjęli nazwisko Służewscy, a wilanowska – kolejnych właścicieli wilanowskiego pałacu. Przy obu istniały cmentarze, korzeniami sięgające trzynastego wieku. Zostały one jednak zlikwidowane w pierwszej połowie dziewiętnastego stulecia. Następnie utworzono nowe nekropolie, czynne do dzisiaj – na Służewie na południe od kościoła, a na Wilanowie na północ od Alei Wilanowskiej. Na początku dwudziestego wieku na Służewie powstał drugi cmentarz, przy ulicy Wałbrzyskiej. Podczas gdy na starym chowano przeważnie mieszkańców Służewa, Okęcia, Rakowa, itd., nowy miał być przeznaczony głównie dla mieszkańców Mokotowa, jako że parafia św. Aleksandra nie posiadała swojego cmentarza. Nie była to jednak sztywna zasada, gdyż także na Wałbrzyskiej znajdują się groby np. mieszkańców Okęcia.

Do końca osiemnastego wieku Służew i Wilanów, tak jak inne warszawskie i podwarszawskie parafie należały do diecezji poznańskiej. Na to, że w Warszawie nie ustanowiono diecezji nawet gdy została ona stolicą państwa wpływ miały zapewne różne czynniki. W średniowieczu zapewne przyczynił się do tego fakt, że od jedenastego wieku biskupstwem był Płock, któremu podlegało północne Mazowsze. Od wieku siedemnastego biskupi poznańscy mieli w Warszawie stałą rezydencję, a niektórzy tytułowali się również biskupami warszawskimi. Temat ustanowienia w stolicy diecezji podjął Sejm Wielki w końcu osiemnastego wieku, jednak sprawę do końca doprowadzili dopiero pruscy zaborcy. W 1798 r. Warszawa została biskupstwem pod bezpośrednią władzą Stolicy Apostolskiej, a w 1818 r. – arcybiskupstwem. Służew i Wilanów nie stanowiły wówczas odrębnych dekanatów (jak dzisiaj), lecz podlegały bezpośrednio katedrze świętojańskiej.

W dziewiętnastym wieku na tereny dotychczas wybitnie rolnicze zaczęła docierać zabudowa miejska. Gwałtownie rosła liczba ludności takich podmiejskich miejscowości jak Mokotowo, Okęcie czy wreszcie powstała w owym stuleciu Ochota. Przed pierwszą wojną światową ludność tej ostatniej sięgała 20 000, tymczasem brak było kościoła. Formalnie obszar Ochoty należał do czterech parafii: służewskiej (część południowa, przyległa do Szczęśliwic), wolskiej (część zachodnia, w okolicach dzisiejszego Dworca Zachodniego), oraz dwóch warszawskich: św. Barbary (część północna, w pobliżu dzisiejszego Placu Zawiszy) i Najświętszego Zbawiciela (część wschodnia, głównie dzisiejsze Filtry).

W związku z powyższym w końcu dziewiętnastego stulecia podjęto działania zmierzające do utworzenia na południowych przedmieściach Warszawy nowych parafii. Działania te, utrudnione przez pierwszą wojnę światową, doprowadziły do powstania w latach 1916-1918 trzech nowych parafii, które objęły zasięgiem duże i gęsto zaludnione tereny, które właśnie w tym czasie wcielono do Warszawy. Większa część Ochoty włączona została do parafii św. Jakuba (z siedzibą przy Placu Narutowicza); własną parafię, pod wezwaniem św. Michała Archanioła otrzymało też Mokotowo (teraz już Mokotów); wreszcie na Czerniakowie powstała parafia św. Bonifacego (przy zbudowanym ponad dwieście lat wcześniej kościele pobernardyńskim na ul. Czerniakowskiej). Do tej ostatniej zaliczono również Siekierki i północną część dziesiejszej Sadyby. Przy parafii służewskiej pozostał długi pas miejscowości wciąż pozostających poza granicami Warszawy – od samego Służewa, przez Gorzkiewki i Okęcie po Raków i Szczęśliwice. Wcześniej już od parafii odpadły Włochy, w dziewiętnastym wieku podporządkowane parafii wolskiej, zaś od lat 30. dwudziestego stulecia dysponujące własną parafią św. Teresy od Dzieciątka Jezus.

Powstanie kościoła na Placu Narutowicza sprawiło, że w czasach międzywojnia część parafian służewskich częściej odwiedzało właśnie kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny na Ochocie niż kościół pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny i św. Katarzyny na Służewie. Na przykład dla mieszkańców Szczęśliwic znajdował się on bowiem mniej więcej… dziesięć razy bliżej. Trzeba jednak powiedzieć, że generalnie związki zachodniej części parafii z kościołem parafialnym nie słabły. Wciąż to tam zawierano związki małżeńskie, tam chrzcono dzieci, tam jeżdżono na odpusty. Elementem wzmacniającym łączność mieszkańców Okęcia, Rakowa i Szczęśliwic ze służewskim kościołem był tamtejszy cmentarz. Wiele rodów posiadało tam swoje rodzinne grobowce (z których część zachowała się do dziś). Nawet gdy w 1938 r. powstał cmentarz na Okęciu (przy ul. Leonidasa), stare okęckie rodziny pozostały wierne zwyczajowi grzebania zmarłych na Służewie. Zwyczaj ten jest przez niektóre z nich kontynuowany do dziś.

Wspomniany cmentarz na Okęciu utworzony został w dwa lata po powołaniu do życia nowej okęckiej parafii świętego Franciszka z Asyżu. Siedzibą tej ostatniej stał się drewniany kościółek pw. Matki Bożej Loretańskiej przy dzisiejszej ulicy Sabały. Jej erygowanie w 1936 r. wychodziło naprzeciw potrzebom miejscowości, która w latach 20 i 30. przechodziła gwałtowną urbanizację i industrializację i bardzo szybko zwiększała liczbę mieszkańców. Nowa parafia objęła jednak nie tylko Okęcie, ale też dużą liczbę sąsiednich podwarszawskich – wówczas – miejscowości: od Opaczy Wielkiej na południu przez Salomeę na zachodzie i Raków w centrum po Szczęśliwice i Rakowiec na północy. Granica zachodnia najwyraźniej nie została jednak precyzyjnie wytyczona, bo jeszcze przez wiele lat mieszkańcy Wiktoryna, osiedla wciśniętego dziś między Aleje Jerozolimskie i tory kolei WKD, byli w ramach kolędy wizytowani dwukrotnie: raz przez księży z Okęcia, drugi raz przez księży z włochowskiego kościoła Matki Bożej Saletyńskiej (parafia wydzielona w latach 70. z parafii św. Teresy).

Wydzielenie Okęcia z przyległościami z parafii służewskiej zakończyło trwający siedem wieków związek terenów południowo-zachodniej Warszawy z kościołem na skarpie. Od tej pory kościół na Służewie miał stać się kościołem bardziej lokalnym, służącym znacznie mniejszej wspólnocie. Czynnikiem łączącym pozostał, jak wskazano, stary – a w mniejszym stopniu także nowy – cmentarz.

Po drugiej wojnie światowej kościół w Warszawie i okolicach – tak jak w całej Polsce – musiał stawić czoła ogromnym utrudnieniom czynionym przez komunistyczne władze. Uniemożliwiano tworzenie nowych parafii, zakazywano budowy kościołów. A jednak to właśnie w okresie PRL na południowych rubieżach stolicy powstało powołano najwięcej nowych wspólnot parafialnych. Niejednokrotnie potrzebne zezwolenia okupywano latami starań i wyrzeczeń; wykorzystywano chwile przesileń politycznych. Często sama świątynia powstawała kilka dekad po formalnym zawiązaniu wspólnoty, która do owego momentu musiała zadowalać się kaplicą lub budynkiem klasztornym.

Dodać należy, że od roku 1951 w przypadku Wilanowa, Służewa, Okęcia i pobliskich miejscowości i osiedli nie mówimy już o parafiach podwarszawskich, ale warszawskich, gdyż w tym właśnie roku ogromne tereny na południe od centrum (a także na zachód i północ) włączono do stolicy.

Wyróżnić można dwie fale tworzenia nowych parafii. Pierwsza nastąpiła na przełomie lat 40. i 50. Przy ustanawianiu nowych parafii wykorzystywano wówczas świątynie już istniejące, od dziesięcioleci lub dłużej. W tym okresie dwie parafie wyodrębnione zostały z parafii św. Bonifacego na Czerniakowie (dekanat wilanowski): św. Kazimierza na Sielcach (ul. Chełmska, rok 1950) i św. Tadeusza Apostoła na Sadybie (ul. Goraszewska, 1950). Parafia św. Bonifacego straciła w ten sposób ponad trzy czwarte terytorium. Jeśli chodzi o parafię służewską, to w owych latach odłączono od niej całą południową część, tworząc parafię św. Apostołów Piotra i Pawła w Pyrach (rok 1946) i parafię św. Zofii Barat w Grabowie (1952). Ponadto w 1952 r. odrębną parafią stał się położony w bezpośrednim sąsiedztwie starego kościoła Służew nad Dolinką – opiekę nad nią powierzono zakonowi dominikanów, którzy mieli tu swój klasztor od lat 30.

Na przełomie lat 40. i 50. dwie nowe wspólnoty wydzielono również z mokotowskiej parafii św. Michała. Obie powstały na Starym Mokotowie i obiema zarządzali (i zarządzają do dziś) jezuici. Chodzi o parafię św. Szczepana (ul. Narbutta, rok 1949) oraz parafię św. Andrzeja Boboli (ul. Rakowiecka, rok 1952). Pierwsza objęła tereny na wschód od Alei Niepodległości, druga – na zachód.

Na Ochocie w owym okresie (1950 r.) powstała tylko jedna nowa parafia, do której włączono południową część parafii św. Jakuba oraz Szczęśliwice, które – przypomnijmy – zaledwie szesnaście lat wcześniej weszły w skład parafii okęckiej. Jednak parafia Najświętszej Marii Panny Królowej Świata na ul. Opaczewskiej przez długie jeszcze lata musiała zadowalać się drewnianą kaplicą – murowany kościół udało się zbudować dopiero w 1981 r.

Najczęściej przynależność zmieniał Rakowiec. W 1934 r. trafił z parafii służewskiej do okęckiej, w 1950 r. – częściowo do ochockiej, w 1976 r. otrzymał własną parafię z siedzibą przy ul. Dickensa, a w 1985 r. jego południowa część usamodzielniła się budując własny kościół parafialny przy ul. Gorlickiej. Dodać należy, że pozwolenie na budowę kościoła dla parafii Opatrzności Bożej przy Dickensa wydane w 1976 r. było pierwszym pozwoleniem na budowę nowego kościoła w powojennej Warszawie.

Obie parafie na Rakowcu reprezentują już drugą falę nowych wspólnot, która przypadła na koniec lat 70. i lata 80. Cechą charakterystyczną tej fali jest duży udział wspólnot powierzanych opiece duszpasterskiej zakonów. I tak na Stegnach w 1982 r. powstała parafia Najświętszej Marii Panny Matki Miłosierdzia prowadzona przez marianów (ul. Św. Bonifacego) a w 1988 r. na półwiejskich jeszcze Siekierkach parafia Najświętszej Marii Panny Królowej Wyznawców zarządzana przez pijarów (ul. Gwintowa). Na Mokotowie wyodrębniły się – głównie z terytorium parafii św. Michała oraz św. Andrzeja Boboli – następujące wspólnoty parafialne: Najświętszej Marii Panny Matki Kościoła na Ksawerowie (ul. Domaniewska, rok 1981), franciszkańska Matki Bożej Anielskiej na Wierzbnie (róg ulic Modzelewskiego, Domaniewskiej i Alei Niepodległości, rok 1983) oraz salwatoriańska Najświętszej Marii Panny Matki Zbawiciela na Wyględowie (ul. Olimpijska, rok 1990).

W latach 80., wraz z budową kolejnych osiedli dzielnicy Ursynów, pojawiła się pilna potrzeba budowy szeregu nowych kościołów, formalnie bowiem kameralna i zabytkowa świątynia św. Katarzyny służyła już wówczas kilkudziesięciu tysiącom mieszkańców. W 1980 r. od Służewa odpadł Służewiec Przemysłowy, dla którego powołano parafię św. Maksymiliana Kolbego z siedzibą przy ul. Rzymowskiego. W 1984 erygowano parafie na Stokłosach (Wniebowstąpienia Pańskiego, Aleja KEN) oraz na Imielinie (św. Tomasza Apostoła, ul. Dereniowa). Cztery lata później powstały (również z terytoriów parafii służewskiej) parafia Ofiarowania Pańskiego na Wyżynach (ul. Stryjeńskich) i parafia bł. Władysława z Gielniowa w Natolinie (ul. Przy Bażantarni).

Po upadku PRL siatka terytorialna Kościoła na obszarze południowej Warszawy wzbogaciła się o pięć wspólnot. W 1995 r. erygowano parafię św. Antoniego Marii Zaccarii na Stegnach (z części terytoriów trzech parafii: Najświętszej Marii Panny Matki Miłosierdzia, św. Tadeusza Apostoła i św. Anny). W latach 1999 i 2001 powstały dwie nowe wspólnoty na samych południowych rubieżach miasta: św. Ojca Pio na Moczydle – Kabatach (ul. Rybałtów) i bł. Edmunda Bojanowskiego w Wolicy (ul. Kokosowa). W 2000 r. własną parafię otrzymały Szczęśliwice. Choć dzisiejszy wygląd ulicy Włodarzewskiej, przy której stanął kościół pw. św. Grzegorza Wielkiego, niczym nie sugeruje wielowiekowych dziejów tej miejscowości, to wciąż mieszkają przy niej potomkowie gospodarzy w dziewiętnastym wieku uprawiających tu pola.

Ostatnia nowa parafia powstała w 2006 r. przy budowanej Świątyni Opatrzności Bożej i objęła powstające na Polach Wilanowskich Miasteczko Wilanów. Obecnie na terenach należących w średniowieczu do dwóch parafii: Służew i Milanów istnieje prawie 30 parafii, a kolejne sześć działa na pobliskim Mokotowie.

 

Bibliografia:

Robert Gawkowski: Moja Dzielnica Włochy : Historia Włoch i Okęcia. Warszawa: Urząd Dzielnicy Włochy m. st. Warszawy, 2010.

Józef Kazimierski, Ryszard Kołodziejczyk: Dzieje Ochoty. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.

Marta Piber: Służew średniowieczny : Dzieje parafii i wsi Służew w ziemi warszawskiej. Towarzystwo Naukowe Warszawskie, 2001.

Wywiady przeprowadzone przez autora z osobami urodzonymi na Okęciu i Ochocie.

Księgi metrykalne parafii św. Katarzyny, św. Anny, św. Franciszka z Asyżu, św. Jakuba.

Strony internetowe parafii warszawskich i archidiecezji warszawskiej.